Darowizna a zachowek: wyrok Sądu Okręgowego w Elblągu

Spór rozpoznawany w Elblągu

Syn zmarłego dochodził uzupełnienia zachowku od żony spadkodawcy. Przed śmiercią mężczyzna darował jej trzy nieruchomości, natomiast w testamencie do spadku powołał córkę. Sprawa trafiła do Sądu Okręgowego w Elblągu po apelacjach od wyroku Sądu Rejonowego w Elblągu z 5 marca 2015 r., sygn. IX C 1384/14.

Sąd pierwszej instancji zasądził 31 657,07 zł. Sąd Okręgowy utrzymał tę kwotę, a rozstrzygnięcie zmienił tylko w zakresie początku naliczania odsetek — wskazał 21 października 2013 r.

Dlaczego roszczenie skierowano do osoby obdarowanej

Artykuł 1000 Kodeksu cywilnego pozwala w określonych warunkach żądać uzupełnienia zachowku od osoby, która otrzymała darowiznę doliczaną do spadku. Jest to odpowiedzialność uzupełniająca: ma znaczenie wtedy, gdy uprawniony nie może otrzymać należnego zachowku od spadkobiercy albo osoby, na rzecz której uczyniono zapis windykacyjny doliczany do spadku.

W elbląskim uzasadnieniu sąd podkreślił dwie granice tej odpowiedzialności. Obdarowany odpowiada w granicach wzbogacenia wynikającego z darowizny, a jeżeli sam należy do osób uprawnionych do zachowku — tylko ponad wartość jego własnego zachowku.

Darowizny i długi w obliczeniu zachowku

Przy ustalaniu podstawy obliczenia zachowku sąd analizował wartość darowanych nieruchomości oraz długi spadkowe, w tym koszty pogrzebu i zobowiązania kredytowe. Sam fakt, że w chwili śmierci spadkodawcy w spadku pozostało niewiele majątku, nie wyłącza doliczenia darowizn na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym.

Nie każda darowizna jest jednak uwzględniana. Artykuł 994 Kodeksu cywilnego wyłącza drobne darowizny zwyczajowo przyjęte oraz — przy spełnieniu ustawowych przesłanek — darowizny sprzed ponad dziesięciu lat dokonane na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku.

Nakłady na darowaną nieruchomość trzeba wykazać

Pozwana wskazywała na nakłady poniesione na otrzymane nieruchomości. W tej sprawie argument nie doprowadził do obniżenia przyjętej wartości, ponieważ sąd uznał przedstawione dowody za niewystarczające do ustalenia rozmiaru i wartości nakładów.

To element konkretnego postępowania dowodowego. Nie oznacza, że nakłady nigdy nie mają znaczenia, lecz pokazuje, że samo ich ogólne wskazanie nie zastępuje udowodnienia rodzaju, czasu i wartości prac.

Późniejsze orzecznictwo Sądu Najwyższego — uzupełnienie

Elbląski wyrok pozostaje osią tego materiału. Późniejsze rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego uzupełniają obraz obowiązujących zasad, ale nie były podstawą orzeczenia I Ca 239/15 i dotyczyły innych stanów faktycznych.

W uchwale z 8 sierpnia 2024 r., III CZP 3/24, Sąd Najwyższy odniósł dziesięcioletnie wyłączenie z art. 994 § 1 Kodeksu cywilnego do darowizn na rzecz osób, które nie dochodzą do spadku. Z kolei w wyroku z 31 stycznia 2025 r., II CSKP 1619/22, wskazał na zaliczanie darowizn dokonanych na rzecz osoby uprawnionej do zachowku bez takiego ograniczenia czasowego.

W wyroku z 7 marca 2025 r., II CSKP 2054/22, Sąd Najwyższy wyjaśnił także, że przy wycenie darowanej nieruchomości na potrzeby zachowku znaczenie ma jej przeznaczenie planistyczne z chwili dokonania darowizny, przy zastosowaniu cen z chwili ustalania zachowku.

Czego wyrok nie przesądza

Wyrok I Ca 239/15 opisuje jeden zanonimizowany spór i nie jest powszechnie wiążącą regułą dla każdej sprawy o zachowek. Wynik innej sprawy zależy między innymi od kręgu spadkobierców i uprawnionych, dat oraz adresatów darowizn, składu spadku, długów i przedstawionych dowodów.

Materiał ma charakter informacyjny. Nie ocenia, czy w konkretnej sytuacji istnieje roszczenie ani przeciwko komu i w jakiej wysokości można go dochodzić.